Ngọc bội: các hình chạm phổ biến và ý nghĩa truyền thống của chúng
Hình chạm trên ngọc bội không tuỳ hứng. Phần lớn dựa trên chơi chữ Hán Việt — một vật được chọn vì tên nó đồng âm hoặc gần âm với một điều tốt lành. Hiểu gốc tích này giúp bạn chọn có chủ đích thay vì chọn theo cảm tính.
Mười hình chạm phổ biến
1. Hồ lô (葫芦)
Gần âm với "phúc lộc" (福禄). Hình dáng bụng phình miệng nhỏ được hiểu là "thu vào giữ lại". Là một trong những hình phổ biến nhất, hợp mọi lứa tuổi.
2. Lá sen kèm cá (莲 + 鱼)
"Liên" (sen) đồng âm với "liên" trong liên tục; "ngư" (cá) đồng âm với "dư" trong dư dả. Ghép lại thành "liên niên hữu dư" — năm nào cũng dư dả.
3. Cá chép
Gắn với tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng. Được chọn cho người đang học hành, thi cử hoặc phấn đấu sự nghiệp.
4. Như ý (如意)
Cây gậy đầu cong. Nghĩa thẳng: "mọi việc theo ý". Thường tặng dịp khai trương, thăng chức.
5. Đồng tiền cổ
Hình tròn lỗ vuông — tượng trưng trời tròn đất vuông, và trực tiếp gợi tài lộc. Hay kết hợp với dơi hoặc tỳ hưu.
6. Con dơi (蝠)
"Bức" (dơi) đồng âm với "phúc" (福). Năm con dơi gọi là "ngũ phúc": thọ, phú, khang ninh, hiếu đức, thiện chung.
7. Tỳ hưu
Linh thú trong truyền thuyết, được mô tả là chỉ ăn vào mà không thải ra — nên gắn với việc giữ của. Xem thêm bài riêng về tỳ hưu phỉ thúy.
8. Bắp cải (白菜)
"Bạch thái" gần âm "bách tài" (百财) — trăm thứ của cải. Hình này rất phổ biến ở hàng phỉ thúy vì tận dụng được cả mảng xanh lẫn mảng trắng của viên đá.
9. Đào tiên
Biểu tượng trường thọ trong văn hoá Á Đông. Thường tặng người lớn tuổi, dịp mừng thọ.
10. Bình an vô sự (mặt trơn)
Mặt tròn hoặc bầu dục để trơn, không chạm gì. Gọi là "bình an khấu" hoặc "vô sự bài". Ý là không cầu gì thêm ngoài bình an. Đây cũng là dạng để lộ chất đá rõ nhất — không có nét chạm che, nên chất đá phải thật tốt.
Gợi ý chọn theo người nhận
| Người nhận | Hình thường được chọn |
|---|---|
| Người lớn tuổi | Đào tiên, hồ lô, mặt trơn bình an |
| Người đang đi học | Cá chép, Văn Thù Bồ Tát |
| Người kinh doanh | Tỳ hưu, đồng tiền, bắp cải |
| Dịp khai trương, thăng chức | Như ý, đồng tiền |
| Trẻ em | Mặt trơn cỡ nhỏ, hồ lô nhỏ |
| Người thích tối giản | Mặt trơn bình an |
Một lưu ý về chất đá và hình chạm
Có một quan hệ ngược mà ít người để ý: chạm càng nhiều nét, càng dễ che khuyết điểm của đá.
Một viên đá có vết, có mảng đục có thể được chạm rậm để "giấu" chỗ xấu vào nét. Ngược lại, mặt trơn không giấu được gì — mọi vết, mọi mảng đục đều lộ. Đó là lý do mặt bình an trơn của cùng một hạng đá thường được đánh giá cao hơn.
Không phải cứ chạm rậm là xấu — chạm đẹp là nghệ thuật thật sự. Nhưng khi so hai món cùng giá, hãy nhớ điều này.
Về ý nghĩa
Tất cả ý nghĩa nêu trên là truyền thống văn hoá Á Đông, phần lớn dựa trên chơi chữ. Chúng có giá trị như một cách gửi lời chúc — điều đó đẹp và đáng giữ. Nhưng chúng không phải là cam kết về kết quả, và một món ngọc không thay đổi được vận mệnh của ai.